સાચું નેતૃત્વ....

બે દાયકા પહેલાં હું ઇસરોમાં કામ કરતો હતો, ત્યારે કોઈ યુનિવર્સિટી પણ ન આપી શકે તેવી શ્રેષ્ઠ કેળવણી મને ત્યાં મળી. પ્રા. સતીશ ધવને મને રોહિણી ઉપગ્રહને અવકાશમાં તરતો મૂકવા પ્રથમ ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપણયાન એસ.એલ.વી-3 તૈયાર કરવાનું કામ સોંપ્યું. 1973માં હાથ ધરાયેલા સૌથી મોટા ટેકનોલોજી અવકાશ કાર્યક્રમોમાંનો આ એક કાર્યક્રમ હતો. અવકાશ ટેકનોલોજી સાથે જોડાયેલા બધા લોકોને તેની સાથે જોડી દેવાયા હતા. હજારો વિજ્ઞાનીઓ, ઇજનેરો, ટેકનિશિયનોએ ઘડિયાળના કાંટે કામ કર્યું અને 10 ઓગસ્ટ, 1979ની વહેલી સવારે પ્રથમ એસ.એલ.વી-3નું પ્રક્ષેપણ સંભવિત બન્યું. એસ.એલ.વી-3 ઊપડ્યું અને તેનો પ્રથમ તબક્કો સરસ ગયો. પણ બીજા તબક્કામાં તેની નિયંત્રણ વ્યવસ્થામાં ખામી સર્જાઈ અને આ મિશન તેનાં ધ્યેયો પૂરાં કરી શક્યું નહીં.

આ ઘટના પછી શ્રીહરિકોટામાં પત્રકાર પરિષદ યોજાઈ. પ્રા. સતીશ ધવન મને ત્યાં લઈ ગયા. આ મિશનનો હું પ્રોજેક્ટ અને મિશન ડિરેક્ટર હતો. છતાં તેમણે જાહેર કર્યું કે આ મિશનની નિષ્ફળતા માટે તેઓ જવાબદાર છે!

અમે જ્યારે 18 જુલાઈ, 1980ના રોજ એસ.એલ.વી-3ને પુનઃપ્રક્ષેપિત કર્યું અને રોહિણી ઉપગ્રહને સફળતાપૂર્વક પ્રસ્થાપિત કર્યો ત્યારે ફરી પત્રકાર પરિષદ યોજાઈ. આ વખતે પ્રા. ધવને પ્રેસ સામે સફળતાની વાત રજૂ કરવા મને આગળ કર્યો.

આ ઘટનામાંથી હું એ શીખ્યો કે નેતા સફળતાનો યશ પોતાની સાથે કામ કરતા બધા લોકોને આપે છે, જ્યારે નિષ્ફળતાની જવાબદારી પોતે લે છે. આ જ સાચું નેતૃત્વ છે.

સર્જનાત્મક નેતા કોણ છે?

ઈ. સ. 2020 સુધી ભારતને વિકસિત રાષ્ટ્રમાં રૂપાંતરિત કરવાનું સ્વપ્ન આપણે સેવ્યું છે. તેના પૂર્ણ કરવા, તેમાં સફળતા મેળવવા સર્જનાત્મક નેતૃત્વનો વિકાસ એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે.

સર્જનાત્મક નેતા કોણ છે? તેના ગુણ કયા કયા છે?

સર્જનાત્મક નેતૃત્વ પોતાની પરંપરાગત ભૂમિકામાંથી આગળ જઇને કમાન્ડરને બદલે કૉચ, મેનેજરને બદલે માર્ગદર્શક, નિર્દેશકને બદલે પ્રતિનિધિ અને સન્માન-અપેક્ષિત વ્યક્તિને બદલે આત્મગૌરવની ભાવના પ્રગટાવનાર વ્યક્તિ બનવાનું પડકારભર્યું કામ કરે છે.

દેશમાં સર્જનાત્મક નેતાઓની સંખ્યા જેટલી વધશે, 'વિકસિત ભારત' જેવાં સ્વપ્નોની સફળતા એટલી જ વધારે સશક્ત અને સંભવિત બનશે.

અત્યારે રાજકારણ, વહીવટ, ધર્મ, વ્યવસાય, શિક્ષણ કે વિજ્ઞાન-બધાં ક્ષેત્રોમાં પ્રબુદ્ધ અને કલ્પનાશીલ નેતૃત્વનો વિકાસ જરૂરી છે। આ બધાં ક્ષેત્રોનો પ્રભાવ રાષ્ટ્ર અને સમાજના વિકાસ પર પડે છે. પ્રબુદ્ધ નેતૃત્વ એટલે સશક્તિકરણ. આપણા સમાજના વિવિધ વર્ગોમાં પ્રબુદ્ધ નેતૃત્વનો વિકાસ થાય તે જરૂરી છે. આ નેતૃત્વમાં શાંતિ, પ્રગતિ અને વિકાસ માટે દીર્ઘદ્રષ્ટિ અને પ્રતિબદ્ધતા હોય.

જ્યારે કોઈ સંસ્થાના નેતા પોતાની સાથે કામ કરતા લોકોને સશક્ત કરે છે ત્યારે રાષ્ટ્રનો ઇતિહાસ બદલવા સમર્થ હોય તેવા નેતાઓ સર્જાય છે.

શિખર ક્યાં છે, મારા પ્રભુ?

હું ઉપર ચડતો ગયો, ચડતો ગયો,
શિખર ક્યાં છે, મારા પ્રભુ?

હું ખેતર ખેડતો ગયો, ખેડતો ગયો,
જ્ઞાનનો ખજાનો ક્યાં છે, મારા પ્રભુ?

હું નાવ હંકારતો ગયો, હંકારતો ગયો,
શાંતિનો દ્વીપ ક્યાં છે, મારા પ્રભુ?

હે પરમેશ્વર, મારા રાષ્ટ્રને આશિષ આપો;
પરિકલ્પના અને પરિશ્રમના :
એક એવો ખંત, જે શાશ્વતીથી પણ વધુ જીવે.

માનવહ્રદયમાં સચ્ચાઈ કેમ પ્રગટાવવી ?

પ્રશાંત નિલયમમાં એક સુંદર ગીત ગવાય છે જે સચ્ચાઈ દ્વારા વૈશ્વિક શાંતિ વિકસાવી શકાય છે તેની વાત કરે છે:

જ્યારે હ્રદયમાં સચ્ચાઈ હોય છે,
ત્યારે ચારિત્ર્યમાં સૌંદર્ય પ્રગટે છે.
જ્યારે ચારિત્ર્યમાં સૌંદર્ય હોય છે,
ત્યારે ઘરમાં સંવાદિતા પ્રગટે છે.

જ્યારે ઘરમાં સંવાદિતા હોય છે,
ત્યારે રાષ્ટ્રમાં વ્યવસ્થા પ્રગટે છે.

જ્યારે રાષ્ટ્રમાં વ્યવસ્થા સ્થપાય છે,
ત્યારે વિશ્વમાં શાંતિ આવે છે.

અહીં આપણને હ્રદય, ચારિત્ર્ય, રાષ્ટ્ર અને વિશ્વ વચ્ચે અદભૂત સંવાદિતાનાં દર્શન થાય છે। માનવહ્રદયમાં સચ્ચાઈ કેમ પ્રગટાવવી ? આ જ માનવસર્જનનો હેતુ છે.

આપણામાંના મોટા ભાગના સ્વ સાથે, સમાજ સાથે અને વિશ્વ સાથે સંઘર્ષમય જીવતા હોવાના કારણે એક ભારે વિચિત્ર અને સંકુલ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યાં છીએ। દરેક ક્ષણે આપણા મનમાં કઈ દિશામાં જવું તે બાબતે સંઘર્ષ જન્મે છે. જ્યારે દ્વંદ્વ જન્મે ત્યારે આપણે પરમ શક્તિ પાસેથી સચ્ચાઈના માર્ગે જવાનું ડહાપણ માગવું જોઇએ.

આપણે સમાજનાં બધાં પાસાંઓમાં સચ્ચાઈ ઊભી કરવાની છે। સમગ્ર સમાજ સચ્ચાઈવાળો બને તે માટે આપણે કુટુંબમાં, શિક્ષણમાં, વ્યવસાયમાં, કારકિર્દીમાં, ધંધા અને ઉદ્યોગમાં, જાહેર વહીવટમાં, રાજનીતિમાં, સરકારમાં, કાયદો અને વ્યવસ્થામાં તથા ન્યાયમાં, સચ્ચાઈ ઊભી કરવાની છે.

અગનપંખઃ નૈતિક મૂલ્યોનું યોગ્ય શિક્ષણ સમાજ અને દેશને પ્રગતિને પંથે લઈ જશે